Phòng ngừa đột quỵ tuổi 35–60: nhận biết dấu hiệu và hành động đúng lúc

Đột quỵ có thể xảy ra ở người trung niên và cả người trẻ. Dấu hiệu thường xuất hiện đột ngột, đôi khi bị nhầm với mệt mỏi, chóng mặt hoặc “trúng gió”. Điều quan trọng là không tự đoán nguyên nhân và không chờ xem triệu chứng có tự hết hay không.

1. Đột quỵ là gì?

Đột quỵ xảy ra khi dòng máu đến một vùng não bị tắc nghẽn hoặc khi mạch máu trong não bị vỡ gây chảy máu. Não bị thiếu oxy và tổn thương có thể diễn tiến nhanh, vì vậy đây là tình trạng cần đánh giá và điều trị khẩn cấp tại bệnh viện.

Có hai nhóm chính là đột quỵ thiếu máu não do tắc mạch và đột quỵ xuất huyết não do vỡ mạch. Người ở nhà không thể tự phân biệt chắc chắn hai loại này chỉ dựa vào triệu chứng. Việc chẩn đoán cần đánh giá y tế và thường cần chụp hình ảnh não.

2. Nhận biết dấu hiệu bằng quy tắc FAST

FAST là cách ghi nhớ nhanh ba dấu hiệu thường gặp và hành động cần làm:

• F – Face (Mặt): yêu cầu người đó cười. Một bên mặt có bị xệ hoặc lệch bất thường không?
• A – Arms (Tay): yêu cầu giơ cả hai tay. Một bên tay có yếu, tê hoặc tự rơi xuống không?
• S – Speech (Lời nói): yêu cầu nói một câu đơn giản. Giọng có đột nhiên líu, khó hiểu hoặc không thể nói/hiểu lời không?
• T – Time (Thời gian): nếu có bất kỳ dấu hiệu nào, gọi 115 ngay. Ghi lại lúc triệu chứng bắt đầu hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh được xác nhận vẫn bình thường.

Ngoài FAST, cần chú ý các dấu hiệu xuất hiện đột ngột như mất thăng bằng, chóng mặt dữ dội, đi đứng khó khăn, nhìn mờ hoặc mất thị lực, lú lẫn, đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân. Không cần đợi đủ tất cả dấu hiệu mới gọi cấp cứu.

3. Làm gì khi nghi ngờ người thân bị đột quỵ?

1. Gọi 115 ngay. Nói rõ nghi ngờ đột quỵ, địa chỉ, các dấu hiệu đang thấy và thời điểm khởi phát hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường.
2. Ở cạnh người bệnh. Giữ môi trường an toàn, quan sát nhịp thở và mức độ tỉnh táo; làm theo hướng dẫn của tổng đài và nhân viên cấp cứu.
3. Không tự đưa đi bằng xe máy hoặc để người bệnh tự lái. Xe cấp cứu có thể hỗ trợ trên đường và giúp cơ sở y tế chuẩn bị tiếp nhận.
4. Không tự cho ăn, uống hoặc dùng thuốc. Người bị đột quỵ có thể gặp khó nuốt; không cho uống nước, thức ăn, thuốc hạ huyết áp, aspirin hay thuốc khác trừ khi nhân viên y tế hướng dẫn.
5. Ghi lại thông tin hữu ích. Thời điểm xuất hiện triệu chứng, thuốc đang dùng, bệnh nền, dị ứng và giấy tờ cần thiết nếu có sẵn; đừng trì hoãn gọi cấp cứu để thu thập chúng.

4. Nếu triệu chứng chỉ kéo dài vài phút rồi tự hết thì sao?

Các dấu hiệu thoáng qua vẫn có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), đôi khi được gọi là “đột quỵ nhẹ”. TIA là dấu hiệu cảnh báo quan trọng và không thể tự phân biệt an toàn với đột quỵ đang diễn tiến tại nhà.

Nếu triệu chứng đã hết, vẫn cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Không chờ tái phát và không tự kết luận rằng người bệnh đã ổn.

5. Những yếu tố làm tăng nguy cơ đột quỵ

WHO cho biết nhiều yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh hoặc kiểm soát. Trong đó, huyết áp cao là yếu tố rất quan trọng. Những yếu tố khác gồm:

• Huyết áp cao: cần đo đúng cách, theo dõi và điều trị theo hướng dẫn chuyên môn.
• Hút thuốc và khói thuốc thụ động: làm tăng nguy cơ tổn thương mạch máu.
• Đái tháo đường và đường huyết cao: cần được phát hiện, theo dõi và quản lý phù hợp.
• Mỡ máu bất lợi, đặc biệt LDL-cholesterol cao: góp phần làm tăng nguy cơ bệnh mạch máu.
• Ít vận động, chế độ ăn nhiều muối, ít rau quả, thừa cân: có thể ảnh hưởng đến nhiều yếu tố nguy cơ khác.
• Rượu bia ở mức có hại, một số bệnh tim như rung nhĩ và bệnh thận: cần được trao đổi với nhân viên y tế để đánh giá nguy cơ riêng.

Tuổi tác và tiền sử đột quỵ cũng ảnh hưởng đến nguy cơ. Không thể xác định nguy cơ của một cá nhân chỉ bằng một dấu hiệu hoặc một chỉ số riêng lẻ.

6. Chủ động giảm nguy cơ trong đời sống hằng ngày

Theo dõi huyết áp và các chỉ số theo tư vấn

Hãy biết huyết áp của mình, đo bằng thiết bị phù hợp và đúng kỹ thuật. Nếu có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hoặc bệnh tim, trao đổi về mục tiêu theo dõi và kế hoạch điều trị. Không tự ý bỏ thuốc khi thấy chỉ số tốt hơn.

Ăn uống cân đối, giảm muối

Ưu tiên rau, trái cây, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp; giảm thực phẩm quá mặn, đồ uống nhiều đường và thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều muối. Thay đổi từng bước, phù hợp với bệnh nền và điều kiện gia đình.

Vận động thường xuyên

Đi bộ, đạp xe hoặc hoạt động thể lực vừa sức có thể giúp cải thiện sức khỏe tim mạch và chuyển hóa. Mục tiêu tham khảo cho người trưởng thành là ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ vừa mỗi tuần; người ít vận động nên bắt đầu nhẹ và tăng dần. Tham khảo hướng dẫn vận động tuổi 35–60.

Không hút thuốc và hạn chế rượu bia

Không hút thuốc là một bước quan trọng để bảo vệ mạch máu. Nếu cần, hãy tìm chương trình hoặc nhân viên y tế hỗ trợ cai thuốc. Tránh uống rượu bia ở mức có hại; không bắt đầu uống với mục đích phòng bệnh.

Kiểm tra sức khỏe và dùng thuốc đúng chỉ định

Trao đổi với nhân viên y tế về nguy cơ cá nhân, tiền sử gia đình, huyết áp, đường huyết, mỡ máu và các bệnh lý tim mạch. Một số người có thể cần thuốc để kiểm soát nguy cơ, nhưng việc lựa chọn thuốc phụ thuộc đánh giá chuyên môn. Không tự mua aspirin, thuốc chống đông, thuốc hạ mỡ máu hoặc thực phẩm bổ sung để phòng đột quỵ.

Đọc thêm bài viết về sức khỏe tim mạch tuổi 35–60 và cách hiểu các chỉ số sức khỏe thường gặp.

7. Ba điều nên ghi nhớ và chia sẻ với gia đình

• Nhận biết dấu hiệu đột ngột: mặt lệch, tay yếu, nói khó, mất thăng bằng hoặc thay đổi thị lực.
• Gọi 115 ngay, ghi lại thời điểm khởi phát; không chờ triệu chứng tự hết.
• Phòng ngừa lâu dài bằng kiểm soát huyết áp và bệnh nền, không hút thuốc, ăn uống cân đối, vận động và tái khám theo hướng dẫn.

Hãy chia sẻ cách nhận biết FAST với người thân. Trong tình huống khẩn cấp, một người xung quanh nhận ra dấu hiệu và gọi cấp cứu kịp thời có thể tạo nên khác biệt lớn.

Bài viết cung cấp thông tin giáo dục phổ thông, không thay thế chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị. Khi nghi ngờ đột quỵ, hãy gọi 115 ngay. Nội dung cần được chuyên gia y tế độc lập rà soát trước khi xuất bản chính thức.